Avrupa Birliği, üretim sürecinde yüksek emisyon oluşturan ürünlerin karbon maliyetini ithalat aşamasında da dikkate alan yeni bir sistem uyguluyor. Sınırda karbon düzenleme mekanizması, Avrupa’ya ürün satan firmalar için üretim sırasında ortaya çıkan karbon emisyonuna ilişkin verilerin AB’deki ithalatçıyla paylaşılmasını önemli hale getiriyor. İthalatçı, bu verileri kullanarak ürünün karbon maliyetini hesaplıyor ve yıllık beyanını hazırlıyor.
Geçiş dönemi 2025 sonunda tamamlandı. 1 Ocak 2026’dan itibaren sistemin karbon maliyetinin hesaplandığı yeni uygulama dönemi başladı.
AB’deki ithalatçı firmalar, satın aldıkları ürünlerin üretiminde ne kadar emisyon oluştuğunu bildirmekle yükümlü. Türkiye’deki üretici ve tedarikçilerin de kullandıkları enerjiye, yakıta ve üretim süreçlerine ilişkin verileri düzenli biçimde hazırlayıp alıcı firmayla paylaşması önem taşıyor.
CBAM Nedir?
CBAM açılımı, Carbon Border Adjustment Mechanism ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçede AB Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması olarak anılan bu sistem, AB’ye ithal edilen belirli ürünlerin üretim sürecinde ortaya çıkan emisyonları için AB Emisyon Ticaret Sistemiyle uyumlu bir karbon maliyeti oluşturmayı amaçlar. “Sınırda karbon düzenleme mekanizması nedir?” sorusunun özünde, ithal ürünlerle AB içinde üretilen ürünler arasındaki karbon maliyeti farkını azaltma hedefi yer alır.
Karbon maliyetine ilişkin ödeme ve yıllık beyan sorumluluğu, AB’deki yetkili ithalatçıya aittir. İthalatçının beyanını hazırlayabilmesi için üretim tesisinden emisyon hesabı, elektrik tüketimi ve süreç verileri gerekir. Türkiye’deki üretici ve tedarikçiler bu bilgileri sağlayarak sürecin önemli bir parçası haline gelir.
CBAM Neden Getirildi?
AB, kendi iklim politikaları nedeniyle üretimin daha düşük karbon maliyetli ülkelere kaymasını ve ardından ürünlerin yeniden Avrupa’ya ithal edilmesini karbon kaçağı riski olarak değerlendirir. CBAM, bu riski azaltmak ve AB’deki üreticilerle ithal ürünler arasında daha dengeli bir rekabet zemini kurmak için tasarlandı.
CBAM, ürünün üretim sürecinde ortaya çıkan emisyonları değerlendirmeye alır. Emisyon verisini odağına alan bu düzenleme, firmaların enerji verimliliği yatırımlarını, yenilenebilir elektrik kullanımını ve düşük karbonlu üretim teknolojilerini daha görünür hale getirir.
CBAM Hangi Sektörleri ve Ürünleri Kapsıyor?
İlk uygulama döneminde çimento, demir-çelik, alüminyum, gübre, elektrik ve hidrojen sektörleri yer alıyor. Bu alanlardaki bazı ham, ara ve işlenmiş ürünler gümrük tarife kodlarına göre CBAM’a dahil edilebiliyor. Bu nedenle ihracatçıların sektör bilgisinin yanı sıra ürünün GTİP kodunu ve güncel ürün listesini kontrol etmesi gerekir.
Demir-çelik ve alüminyum, Türkiye’nin AB ile ticaretinde öne çıktığı için işletmeler açısından özellikle önem taşıyor. Ürünün nihai ürün ya da ara mal niteliği, emisyon hesabında izlenecek üretim zincirini ve tedarikçiden istenecek bilgileri değiştirebilir.
CBAM Süreci Nasıl İşliyor?
2026’dan itibaren hidrojen ve elektrik dışındaki CBAM ürünlerinde yıllık 50 ton eşiğini aşan AB ithalatçılarının yetkilendirilmişCBAM beyan sahibi olması gerekir. İthalatçı, ürünün miktarını ve gömülü emisyonlarını yıllık beyanla sisteme girer; gerekli sayıda CBAM sertifikası da bu beyana göre teslim edilir. 2026 ithalatları için sertifika satışları Şubat 2027’de başlayacak, ilk yıllık beyan ve sertifika teslimi 30 Eylül 2027’ye kadar yapılacaktır.
CBAM hesaplama sürecinde ürün miktarı, ürün başına gömülü emisyon, AB’deki ücretsiz tahsisat uyarlaması ve menşe ülkede etkin biçimde ödenmiş karbon fiyatı dikkate alınır. Üretim tesisinin gerçek emisyon verileri, koşulları karşılaması halinde varsayılan değerlerden daha doğru bir sonuç sunabilir. Bu nedenle veri toplama biçimi maliyet hesabını doğrudan etkiler.
CBAM Türk İhracatçılarını Nasıl Etkiler?
Türkiye’deki ihracatçı açısından ilk etki, alıcıların daha ayrıntılı çevresel veri talep etmesidir. AB’deki müşteriler üretim tesisi, yakıt tüketimi, elektrik kaynağı, ürün bazlı emisyonlar ve doğrulama süreci hakkında düzenli bilgi isteyebilir. Eksik veya geç teslim edilen veri, teklif süreçlerini ve müşteri ilişkilerini zorlaştırabilir.
Karbon maliyetinin sözleşmelerde nasıl paylaşılacağı da önem taşır. AB ithalatçısının üstlendiği maliyet, fiyat görüşmelerine, tedarikçi seçimine ve uzun vadeli satın alma kararlarına yansıyabilir. Düşük emisyonlu üretim, özellikle aynı ürün grubunda farklı tedarikçiler arasında rekabet avantajı yaratabilir.
İşletmeler CBAM’a Nasıl Hazırlanabilir?
Hazırlık, önce AB’ye gönderilen ürünlerin tarife kodlarını ve üretim tesislerini belirlemekle başlar. Ardından ürün bazında yakıt, elektrik, hammadde, ara ürün ve proses emisyonlarının hangi kaynaktan toplanacağı planlanmalıdır. Sürdürülebilirlik, üretim, enerji yönetimi, finans ve ihracat ekiplerinin aynı veri seti üzerinden çalışması hata riskini azaltır.
İhracatçı, ilgili veri dosyalarını alıcıların talep ettiği formatta saklamalıdır. Tesis, ürün ve dönem bazında izlenebilir, düzenli bir kayıt yapısı kurmalıdır. Böylece denetim, doğrulama ve teklif aşamalarında aynı veriye kolayca erişilebilir.
Firmaların emisyon hesabını yıl boyunca güncel tutması, enerji tüketimindeki değişimi görmeyi ve maliyet senaryolarını önceden değerlendirmeyi kolaylaştırır. Yenilenebilir elektrik tedariki, enerji verimliliği projeleri, atık ısı geri kazanımı ve düşük karbonlu hammadde kullanımı bu planın parçası olabilir. Doğrulama gereklilikleri ile müşteri sözleşmelerindeki veri paylaşım maddeleri de erken aşamada kontrol edilmelidir.
CBAM ile Karbon Vergisi Arasındaki Fark Nedir?
CBAM, belirli ürünlerin AB’ye ithalatında gömülü emisyonlar üzerinden uygulanan bir sınır düzenlemesidir. Ulusal karbon vergisi veya emisyon ticaret sistemi ise bir ülkenin kendi sınırları içindeki tesislere yönelik fiyatlandırma araçlarıdır.
Menşe ülkede geçerli kurallar çerçevesinde etkin olarak ödenen karbon fiyatı, gerekli kanıtların sunulması halinde CBAM yükümlülüğünde dikkate alınabilir. Bu nedenle sınırda karbon düzenleme mekanizması, şirketlerin ihracat planlarında emisyon verisi yönetimini ve karbon maliyetlerine ilişkin kayıt düzenini önemli hale getirir.